Cảm nhận bài hát
Ngày còn nhỏ

Ngày còn nhỏ, trước nhà tôi có một cây sầu đâu rất to. Về mùa đông, cảnh tượng đó buồn đến não nề. Cây sầu đâu rụng hết lá trơ lại đám thân xù xì giữa cái nền xám của bầu trời. Chẳng hiểu vì cơ duyên gì mà hình ảnh này lại làm tôi liên tưởng đến những câu hát trong bài ”Chị tôi” được nhạc sĩ Trọng Đài phổ nhạc từ bài thơ cùng tên của nhà thơ Đoàn Thị Tảo.
Thế là chị ơi
Rụng bông gạo đỏ.

Câu hát như một niềm tiếc nuối, một sự chờ đợi đã đến hồi thành. Một cái kết đã được đoán định từ trước và diễn ra trong cả sự tái tê của lòng người. Bông hoa gạo đỏ, bông hoa của tuổi trẻ, của sự giản dị, mộc mạc và chân thành. Bông hoa gạo đỏ là biểu hiện của người con gái, của cuộc đời thiếu nữ trong sáng và hồn hậu. Đoàn Thị Tảo đã nhìn thấy được cái tuổi trẻ ấy hiển hiện trong bông hoa gạo đầu làng. Tôi cứ thắc mắc tại sao lại lấy hình ảnh đó làm điểm nhấn cho cả bài hát, bông hoa gạo có điểm gì đặc trưng? Có lẽ bởi cái dáng của cây gạo, của vị trí đầu làng của nó, của hướng mọc đều như một sự đợi chờ, một dấu hiệu nhận biết, đều là nơi tụ họp của trai gái, là nơi đánh dấu của tuổi trẻ. Bông hoa gạo đã hứng trọn vào mình cái tinh túy của cả một đời người như thế. Cái màu đỏ thắm nổi bật giữa màu xám xịt của bài hát.

Hình như đời người con gái mỗi khi đi qua một cột mốc nào đều là một lần giông bão. “Thế là chị ơi, rụng bông gạo đỏ”. Câu hát như một lời tâm tình, như một tiếng thở dài khi cuối cùng người chị cũng phải bước qua cái ranh giới giữa một cô gái mơ mộng để trở thành một người đàn bà. Chị và em đã cùng chung một thế giới, đã cùng ở trong niềm hân hoan của một thời con gái. Nhưng sáng nay bông hoa gạo đã rụng như một hiển nhiên. Cái màu đỏ ấy sao mà day dứt, sao mà ám ảnh khôn cùng. Trong trí nghĩ của tôi, bông hoa gạo đỏ rực như một xác tín, như một sự đánh dấu, nó còn là lằn ranh chia cắt giữa khát khao và thực tại. Nhưng có lẽ nó không chỉ là một tín hiệu, một thời khắc của sự chuyển giao mà hơn thế nữa còn là biểu hiện cho sự phai tàn. Bông hoa gạo còn nguyên cái màu đỏ thắm mà đã rụng, như dấu son trên môi của người con gái, như cái yếm đào, như đôi hài nhung…Có cả chút hoài niệm tiếc thương trong cái rớt rơi một chiều cuối đông đó. Câu hát còn như chất chứa cả niềm hoài niệm cho một định mệnh, một đời người.

Dẫu đã biết, đã đón chờ nhưng hình như tất cả sự bàng hoàng đều chưa đủ làm thành cuộc tiễn đưa. Lời ca như một sự ngạc nhiên, một dấu chấm hỏi khi con người ở trạng thái chênh vênh lạc lõng nhất.

Ô hay, trời không nín gió cho ngày chị sinh

Trời không nín gió hay chính là người con gái đang khóc cho mình. Đó là tiếng khóc chuyển giao từ người mẹ sang đứa con, là tiếng khóc cho một hài nhi nữa ra đời giữa bão giông của cuộc dời. Đoàn Thị Tảo đã nhìn thấy hết gian truân của một đời phụ nữ, đã nhìn thấy cái phai tàn ở giữa hân hoan, đã nhìn thấy dấu hiệu của sự chia ly ngay trong hiện tại. Tiếng gió trong ngày sinh vừa là khúc thương tâm vừa là niềm tiếc nuối. “Trời không nín gió” hay chính cả tạo hóa cũng bất lực trước những gì mình đã tạo ra.

Ngày chị sinh trời cho làm thơ

Câu hát bỗng vút lên giữa chừng im ắng. Lời ca như bay bổng, người con gái như đang ngước mặt lên bầu trời. Nàng đã nhìn thấy điều gì trong những câu thơ ấy? Câu thơ của ngày sinh, câu thơ của ngày một hài nhi ra đời, câu thơ của một cái chết và một sự khởi đầu. Tôi tò mò về những lời ai điếu ấy.

Cây sầu đâu vẫn đứng đó, cành đã khô nhưng vẫn hứng chịu mọi giá lạnh để vượt qua, vẫn chiêm ngưỡng những mảnh đời tuần hoàn qua trước mặt, có bài thơ nào cho cây sầu đâu buồn bã ấy? Cây sầu đâu này cũng buồn như dáng điệu của một bài thơ.

Có lẽ, nỗi buồn của Đoàn Thị Tảo chính là nỗi buồn nhân sinh, nỗi buồn khi chúng ta bất chợt nhớ đến chữ “kiếp” đặt ngay bên chữ “người”. Ai rồi cũng phải chuẩn bị cho mình một cuộc chia ly nhưng hiểu được điều đó quả là điều không dễ. Bốn mùa qua đi, xuân hạ thu đông, con người quay cuồng trong bể tuần hoàn ấy.

Cho nết buồn vui bốn mùa trăn trở
Cho làm câu hát
Để người lý lơi


Có chút gì đó gắng gượng trong lời hát. Hình như còn có cả chút mỉa mai nữa khi bất chợt nhìn xuống cõi thế gian. Trong giây phút “trăn trở” này tôi tin rằng Đoàn Thị Tảo đã thấu suốt mọi thi phi, vượt trên cả những niềm vui nỗi buồn chỉ còn lại sự bằng an vô bờ bến. Đời người nằm trong một câu hát, chỉ là một câu hát “lý lơi” để mua vui cho người. Có lẽ Đoàn Thị Tảo nhìn thấy điều đó khi tiếng hát ru cất lên, khi Đoàn Lê nối nhịp cho đứa trẻ vào cuộc đời. Chúng ta bất lực vì sinh ra đã ý thức mình là một con người.

Chị tôi là bài hát làm tôi buồn và trăn trở nhiều nhất, nó ám ảnh tôi trong suốt một thời gian dài. Có phải vì tôi cũng là một người con gái, có phải vì tôi đã nhìn thấy bông gạo đỏ của chính mình.

Ngày chị sinh trời cho làm thơ
Vấn vương với sợi tơ trời
Tình riêng bỏ chợ tình người đa đoan

Một lần nữa câu hát lại cất lên cao vút như dang tay ôm trọn lấy hết những đa đoan. Ngày chị sinh có một bài thơ ra đời, đó là bài thơ của nhân sinh, bài thơ của vũ trụ khi đón nhận một sinh linh mới chào đời. Bài thơ ấy có thể được xem như bản mệnh của mỗi chúng ta, là nỗi buồn bất di bất dịch, nó đã có mặt ở đó từ trước khi ta ra đời.

Tôi lại nhớ về cây sầu đâu ngày bé. Nó đã gãy đổ vào một ngày bão giông. Nhưng đến tận bây giờ nó vẫn hiển hiện trong trí nghĩ của tôi rõ ràng như một sự thật. Hay cây sầu đâu là định mệnh của bài hát này với riêng cuộc đời tôi? Có phải vì thế mà dù đã nhiều năm trôi qua nó vẫn sống động vì đã trở thành một phần không thể tách rời khỏi ký ức tôi, như bông gạo đỏ của mỗi người con gái.

“Vấn vương với sợi tơ trời”, sợi tơ mỏng nhưng bền chặt kết nối những người mẹ, người chị với nhau. Từ sợi tơ này là dòng sữa của định mệnh chảy xuyên suốt và muôn đời không thể tắt, muôn đời luôn mang trong mình cái ám ảnh của những hình bóng trước đó. Có thể gọi tên nó là định mệnh chung của những người nữ được chăng khi chúng ta cùng mang trong người khả năng tái tạo nên cuộc sống?

Bài hát khép lại một cách lơ lửng như một dấu ba chấm đặt giữa cuộc đời. Có lẽ đó là cách mà Đoàn Thị Tảo hóa giải hết mọi cái. Bốn mùa còn có suy tàn, cành cây ngọn cỏ còn có định mệnh thì huống gì mà trách móc cái đa đoan của cuộc đời. Thôi đành mang mối “tình riêng” đặt giữa chợ đời để thấy bớt chút lẻ loi cô quạnh, bớt sự đơn độc trong cuộc hành trình này.

Bài thơ Cho một ngày sinh được Đoàn Thị Tảo viết vào ngày chị gái Đoàn Lê sinh đứa con đầu lòng. Với tôi, nó không chỉ là một bài hát một bài thơ đơn thuần mà còn là một nỗi buồn lớn về kiếp người. Để rồi, cứ mỗi ngày mây xám tôi lại nhớ về cây sầu đâu của tuổi thơ, nhớ về những ca từ đã mang tôi đến những miền miên viễn của đời người con gái.

Theo Hà Dung (giaidieuxanh)